Ile getta pozostało w głowach ludzi?

W czwartkowy grudniowy wieczór w Muzeum Żydów Mazowieckich – Muzeum Mazowieckiego w Płocku odbył się wernisaż wystawy „I ciągle widzę ich twarze”.

Pomysłodawczynią jej powstania jest prezes Fundacji „Shalom” Gouda Tencer, która ogłosiła apel o nadsyłanie zdjęć polskich Żydów. Odzew przeszedł najśmielsze oczekiwania – w sumie przekazano około 9 tysięcy fotografii. Jak stwierdza sama autorka projektu „… Bywa tak, że z całego życia człowieka pozostaje tylko chwila, utrwalona na fotografii. Ale to dotyczy jednostki. Co jednak powiedzieć, gdy z wielomilionowego Narodu ocaleje to, co przetrwało na kliszy: zarysy postaci, cienie domów, dawno zgasłe uśmiechy. I twarze – bogactwo ludzi”.

Reklama

Od kiedy Żydzi byli w Płocku? Nie wszyscy pewnie wiedzą, ale można ująć to w ten sposób – w zasadzie od zawsze. Pierwsze wzmianki o ludności żydowskiej w pochodzą z 1237 roku z dokumentu lokacji miasta, przybyli oni prawdopodobnie z Niemiec na skutek prześladowań w okresie wypraw krzyżowych. Przez wieki aż do połowy ubiegłego stulecia współtworzyli bogatą historię Płocka i stanowili znaczącą część mieszkańców – od dwudziestu kilku do ponad czterdziestu procent populacji.

W 1939 roku 34-tysięczny Płock zamieszkiwało 9 tysięcy Żydów. Tradycyjnie i historycznie ulice: Szeroka (obecnie Kwiatka), Synagogalna, Jerozolimska, Tylna, Niecała w części Stary Rynek, Bielska i Grodzka wchodziły w skład dzielnicy żydowskiej. Do naszych czasów przetrwało niewiele materialnej, kulturowej spuścizny, warto jednak zwrócić uwagę na „żółte” tablice – chociażby „Dom rabina” na rogu ulicy Kwiatka i Jerozolimskiej, gmach samego Muzeum Żydów Mazowieckich, który wcześniej pełnił funkcję synagogi, czy też budynek Płockiej Galerii Sztuki – dawniejsza mykwa, czyli łaźnia. W kamienicy Stary Rynek 11 mieściła się biblioteka żydowska Hazomir, do naszych czasów przetrwał budynek szpitala żydowskiego przy ul. Misjonarskiej 7, a przylegająca szczytem do Muzeum Żydów kamienica Praszkera ( ul. Kwiatka 9) była siedzibą żydowskiego związku sportowego „Makabi”. Nieodmiennie uwagę przechodniów przyciąga kamieniczka z drewnianym balkonikiem (koszką) na rogu ul. Tumskiej i Królewieckiej, w której mieszkał cadyk Chaim Shapiro.

Wystawa „I ciągle widzę ich twarze” dotyka jednakże najtragiczniejszego okresu w historii polskich Żydów, a mianowicie II wojny światowej. Pewnie każdy słyszał o getcie warszawskim, jednakże nie wszyscy mają świadomość, że takowe istniało również w Płocku. Założone przez hitlerowców 1 września 1940 roku grupowało na swym terenie 7 tysięcy płockich Żydów i 3 tysiące uchodźców i uciekinierów z pobliskich miejscowości, szczególnie z północnego Mazowsza. Prześladowania, represje i egzekucje rozpoczęły się wraz z zajęciem miasta przez Niemców. Na przełomie lutego i marca 1941 roku nastąpił tragiczny w skutkach exodus ludności żydowskiej. Niemcy, realizując akcję pacyfikacyjną pod kryptonimem „Tempo”, wysiedlili mieszkańców płockiego getta do obozu przejściowego w Działdowie, a stamtąd kierowali ich do obozów zagłady, m.in. Treblinki i Oświęcimia – Brzezinki. W wyniku przeprowadzonej przez hitlerowców selekcji, większość płockich Żydów poniosła śmierć w komorach gazowych, lecz również inni zginęli w nie mniej bezlitosnych egzekucjach. Chlubną kartą męstwa zapisali się płoccy Żydzi, którzy brali aktywny udział w powstaniu w Treblince. Wojenna zawierucha i planowa hitlerowska eksterminacja pozostawiły i w naszym mieście swój bezwzględny ślad – historyczna, żydowska dzielnica i zamieszkujący ją ludzie zniknęli bezpowrotnie w mrokach holokaustu.

Konkludując należy przypomnieć, że getto nie jest bynajmniej hitlerowskim „wynalazkiem”. Dzielnice żydowskie powszechnie zwane właśnie gettami powstawały już w średniowieczu w wielu miastach Europy – Rzymie, Wenecji, Pradze Frankfurcie, Trieście, jako obszary miejskie służące odseparowaniu mniejszości narodowych, etnicznych, kulturowych, religijnych. Z początku było to dążenie obustronne. Niedawno miałem okazję zwiedzać jedno z najstarszych skupisk żydowskich – Call w hiszpańskiej Gironie. Jego historia wskazuje, że okresy pokojowej koegzystencji przeplatały się z okresami nieufności, zawiści i prześladowań.

Czy obecnie możemy jednoznacznie stwierdzić, że już wyzwoliliśmy się z powierzchownych uprzedzeń? Obawiam się, że przed nami, ludźmi jeszcze daleka droga. Człowiek poczynił ogromny skok cywilizacyjny, ale w sferze humanizmu pozostał w mrokach średniowiecza. Przykłady ksenofobii, rasizmu, dyskryminacji ze względu na płeć, przekonania religijne i światopoglądowe do tej pory spotykamy na każdym kroku, toczą się bestialsko prowadzone wojny. Dlatego też tak ważne jest, by pamiętać, że tyle w nas człowieczeństwa, ile zrozumienia i tolerancji dla drugiego człowieka.

Niech zatem konkluzją będą słowa Gołdy Tencer: „… Sprawiedliwymi są nie tylko ci, co ratują choćby jedno życie, na to miano zasługują również ci, co ratują pamięć”.

 

1 of 17

- +

Reklama

REKLAMA

1. fot. Waldemar Robak

2. fot. Waldemar Robak

3. fot. Waldemar Robak

4. fot. Waldemar Robak

5. fot. Waldemar Robak

6. fot. Waldemar Robak

7. fot. Waldemar Robak

8. fot. Waldemar Robak

9. fot. Waldemar Robak

10. fot. Waldemar Robak

11. fot. Waldemar Robak

12. fot. Waldemar Robak

13. fot. Waldemar Robak

14. fot. Waldemar Robak

15. fot. Waldemar Robak

16. fot. Waldemar Robak

17. fot. Waldemar Robak