Październik 2026 roku przyniósł serię zdarzeń, które wstrząsnęły opinią publiczną. 7 października 19-letni uczeń technikum w Ostrołęce zaatakował maczetą dziewięć osób. Dzień później w szkole podstawowej w Leszczydole-Nowinach pod Wyszkowem 15-letni były uczeń śmiertelnie ugodził nożem 37-letnią woźną i ranił dyrektora oraz nauczycielkę. W kolejnych dniach policja zatrzymała ponad sto osób, w większości nastolatków w wieku od 13 do 19 lat, w związku z groźbami i próbami wniesienia noży do szkół.
Rodzice i nauczyciele pytają, co grozi nastolatkowi, który dopuścił się przemocy. Odpowiedź zależy przede wszystkim od jego wieku w chwili czynu. 19-latek z Ostrołęki odpowie jak każdy dorosły. Sprawą 15-latka zajął się natomiast sąd rodzinny, który jednocześnie bada, czy chłopiec może odpowiadać na zasadach kodeksu karnego.
Granice wiekowe
Podstawą jest ustawa z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 163), która zastąpiła obowiązującą od 1982 r. ustawę o postępowaniu w sprawach nieletnich. Ostatnia istotna nowelizacja, obowiązująca od 13 lutego 2025 r., zaostrzyła reakcję na najcięższe czyny. Ustawa posługuje się trzema granicami wieku (art. 1 ust. 1):
- 10 lat – od tego wieku sąd może prowadzić postępowanie w sprawie o demoralizację, aż do pełnoletności;
- 13 lat – od tego wieku można prowadzić postępowanie w sprawie o czyn karalny popełniony przed ukończeniem 17 lat;
- 21 lat – do tego wieku co do zasady wykonuje się orzeczone środki.
Czynem karalnym jest przestępstwo, przestępstwo skarbowe, a także wykroczenie. Sprawy nieletnich rozpoznaje sąd rodzinny, czyli wydział rodzinny i nieletnich sądu rejonowego.
Sprawca, który nie ukończył 13 lat
Dziecko poniżej 13 lat nie odpowiada za czyn karalny w rozumieniu ustawy. Nie oznacza to bezkarności. Pobicie kolegi czy wniesienie noża do szkoły przez 11- lub 12-latka sąd ocenia jako przejaw demoralizacji obok np. wagarów, używania alkoholu, narkotyków, czy naruszania zasad współżycia społecznego (art. 4 ust. 1).
Wobec takiego dziecka sąd rodzinny może zastosować środki wychowawcze, a w razie choroby lub zaburzeń psychicznych środek leczniczy. Poniżej 10 roku życia ustawa w ogóle nie ma zastosowania. Reakcja państwa przenosi się wtedy na grunt władzy rodzicielskiej: sąd opiekuńczy może wydać zarządzenia na podstawie art. 109 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, np. poddać wykonywanie władzy rodzicielskiej stałemu nadzorowi kuratora, w skrajnych wypadkach zarządzić umieszczenie dzieci w pieczy zastępczej.
Sprawca po ukończeniu 13 lat
Nastolatek odpowiada przed sądem rodzinnym za czyn karalny. Sąd ustala, czy nieletni go popełnił, i dobiera środek do stopnia jego demoralizacji. Pojawiają się tu środki izolacyjne niedostępne wobec młodszych dzieci. Pierwszym z nich jest okręgowy ośrodek wychowawczy (art. 14). To placówka surowsza niż młodzieżowy ośrodek wychowawczy, przeznaczona dla nieletnich, którzy popełnili czyn karalny, gdy inne środki okazały się nieskuteczne lub nie rokują poprawy. Najsurowszym środkiem jest umieszczenie w zakładzie poprawczym (art. 15 ust. 1). Sąd może je orzec, gdy nieletni dopuścił się przestępstwa, a przemawiają za tym wysoki stopień demoralizacji oraz rodzaj i okoliczności czynu. Umieszczenie można warunkowo zawiesić na okres próby do 3 lat (art. 16).
Przy najcięższych czynach zasada się odwraca. Za m.in. zabójstwo, spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, zgwałcenie czy rozbój sąd orzeka zakład poprawczy obligatoryjnie (art. 15 ust. 2). Środek wychowawczy może zastosować tylko wtedy, gdy okoliczności czynu i postawa nieletniego pozwalają przypuszczać, że okaże się skuteczny (art. 15 ust. 3). W szczególnie uzasadnionych przypadkach pobyt w zakładzie może trwać nawet do 24 roku życia (art. 15 ust. 6).
Co może orzec sąd rodzinny
Ustawa przewiduje trzy rodzaje środków: wychowawcze, leczniczy i poprawczy (art. 6). Katalog środków wychowawczych obejmuje:
- upomnienie;
- zobowiązanie do określonego postępowania, np. naprawienia szkody, zadośćuczynienia, przeproszenia pokrzywdzonego, prac społecznych, udziału w terapii, powstrzymania się od kontaktu z pokrzywdzonym, podjęcia nauki lub pracy, do uczestniczenia w odpowiednich zajęciach o charakterze wychowawczym, do powstrzymania się od przebywania w określonych środowiskach lub miejscach,
- nadzór odpowiedzialny rodziców albo opiekuna;
- nadzór organizacji społecznej, pracodawcy albo osoby godnej zaufania;
- nadzór kuratora sądowego;
- skierowanie do ośrodka kuratorskiego lub organizacji pracującej z młodzieżą;
- zakaz prowadzenia pojazdów;
- przepadek przedmiotów, np. noża użytego do czynu;
- umieszczenie w zawodowej rodzinie zastępczej;
- umieszczenie w młodzieżowym ośrodku wychowawczym;
- umieszczenie w okręgowym ośrodku wychowawczym.
Środkiem leczniczym jest umieszczenie w zakładzie psychiatrycznym lub leczenia uzależnień (art. 8 i 17), a środkiem poprawczym umieszczenie w zakładzie poprawczym (art. 9).
Odpowiedzialność nie kończy się na dziecku. Sąd może zobowiązać rodziców do poprawy warunków wychowawczych, ścisłej współpracy ze szkołą i poradnią psychologiczno-pedagogiczną, a także do naprawienia szkody wyrządzonej przez nieletniego (art. 18). Rodzicom, którzy się od tego uchylają, grozi kara pieniężna do 3 000 zł, którą można wymierzyć ponownie (art. 19).
Schronisko dla nieletnich, jako odpowiednik aresztu
Schronisko dla nieletnich to zamknięta placówka z całodobowym nadzorem, pełniąca rolę zbliżoną do tymczasowego aresztowania. Taki środek zastosował Sąd Rejonowy w Wyszkowie wobec 15-latka z Leszczydołu-Nowiny na trzy miesiące, do 8 stycznia 2027 r. Sąd może umieścić nieletniego w schronisku, jeżeli ujawniono okoliczności przemawiające za zakładem poprawczym i jednocześnie zachodzi uzasadniona obawa utrudniania postępowania, w szczególności ucieczki, ukrycia się lub zatarcia śladów, albo nie można ustalić tożsamości nieletniego (art. 46 ust. 1). Przy najcięższych czynach, takich jak zabójstwo, zgwałcenie czy rozbój, schronisko może być wyjątkowo zastosowane nawet bez obawy utrudniania postępowania (art. 46 ust. 2). Skoro przesłanką jest perspektywa zakładu poprawczego, schronisko dotyczy wyłącznie sprawców, którzy ukończyli 13 lat.
Pierwsze umieszczenie nie może trwać dłużej niż 3 miesiące, licząc od zatrzymania. Pobyt można jednak przedłużać każdorazowo o kolejne 3 miesiące, ale do prawomocnego zakończenia postępowania łącznie nie dłużej niż rok. W szczególnie uzasadnionych przypadkach dalsze przedłużenie może zarządzić sąd okręgowy (art. 47).
Kiedy nastolatek odpowiada jak dorosły
Zasadą jest, że kodeks karny stosuje się do sprawcy, który popełnił czyn po ukończeniu 17 lat (art. 10 § 1 k.k.). Od tej reguły są dwa wyjątki.
Sprawca, który ukończył 15 lat może odpowiadać jak dorosły za zamknięty katalog najcięższych przestępstw np. zabójstwo, spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, sprowadzenie katastrofy, zgwałcenie, wzięcie zakładnika i rozbój (art. 10 § 2 k.k.). Muszą za tym przemawiać okoliczności sprawy, stopień rozwoju sprawcy, jego właściwości i warunki osobiste, zwłaszcza gdy wcześniejsze środki wychowawcze lub poprawcze okazały się bezskuteczne.
Od 1 października 2023 r. 14-latek może odpowiadać karnie wyłącznie za zabójstwo kwalifikowane, np. ze szczególnym okrucieństwem lub z użyciem broni palnej (art. 10 § 2a k.k.). Dodatkowo musi zachodzić uzasadnione przypuszczenie, że środki wychowawcze lub poprawcze nie zapewnią jego resocjalizacji. Przepis jest krytykowany przez doktrynę, a Komisja Kodyfikacyjna Prawa Karnego rekomendowała jego uchylenie, wciąż jednak obowiązuje.
Kara jest łagodniejsza niż wobec dorosłego. Przy przestępstwach niezagrożonych dożywociem nie może przekroczyć dwóch trzecich górnej granicy zagrożenia, a sąd może ją nadzwyczajnie złagodzić (art. 10 § 3 k.k.). Wobec sprawcy, który w chwili czynu nie miał 18 lat, nie orzeka się dożywocia (art. 54 § 2 k.k.).
O tym, czy nastolatek stanie przed sądem karnym, decyduje najpierw sąd rodzinny, który przekazuje sprawę prokuratorowi (art. 67 ust. 1 ustawy). Tymczasowe aresztowanie jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy schronisko byłoby niewystarczające.
Podsumowanie
Nieletni w polskim porządku prawnym nie są bezkarni. Im młodszy sprawca, tym bardziej reakcja przesuwa się od izolacji ku wychowaniu i odpowiedzialności rodziców. Odpowiedzialność karna na zasadach kodeksu karnego 14- i 15-latków to wyjątek zarezerwowany dla sprawców najcięższych zbrodni.
Istotną rolę ustawa przypisuje szkole. O przestępstwie ściganym z urzędu, np. pobiciu czy spowodowaniu obrażeń, szkoła ma obowiązek niezwłocznie zawiadomić sąd rodzinny lub policję i zabezpieczyć dowody (art. 4 ust. 3). Przy drobniejszych przewinieniach dyrektor może sam zastosować, za zgodą rodziców i ucznia, pouczenie, ostrzeżenie, przeproszenie pokrzywdzonego lub prace porządkowe na rzecz szkoły (art. 4 ust. 4). Rodzicom ucznia, który padł ofiarą przemocy, warto przypomnieć, że w postępowaniu przed sądem rodzinnym dziecko ma status pokrzywdzonego. Jego prawa wykonują rodzice, którzy mogą składać wnioski dowodowe, zaskarżyć umorzenie postępowania czy ustanowić pełnomocnika.
adw. Przemysław Mieczykowski – wspólnik Szczygielski Mieczykowski Kancelarii Adwokackiej. Absolwent prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego. Ukończył studia podyplomowe z informatyki śledczej. Specjalizuje się w prawie karnym i karnoskarbowym.
Jeśli macie pytania z zakresu prawa rodzinnego, przesyłajcie je na nasz adres: redakcja@petronews.pl. Przesłanie pytań jest jednoznaczne z wyrażeniem zgody na ich publikację. Czekamy też na Wasze doświadczenia i uwagi z problematyki prawa rodzinnego.




![Mieszkańcy części gminy Brudzeń Duży bez wody. „Najlepiej jakby każdy zaopatrzył się w studnię” [AKTUALIZACJA]](https://petronews.pl/wp-content/uploads/2019/04/kran_woda-350x250.jpg)

![Skóra mówi, co dzieje się w organizmie. Kosmetolożki obalają popularne mity [PODCAST]](https://petronews.pl/wp-content/uploads/2026/11/olczyk_skin_clinic-350x250.jpeg)
![Półnagi mężczyzna chodził po Płocku. „Był bardzo agresywny” [FOTO]](https://petronews.pl/wp-content/uploads/2026/11/straz_miejska_akcja-4-350x250.jpg)
