Prawnik radzi: Jakie zmiany w ustawie o Państwowej Inspekcji Pracy?

To porzucenie prac nad projektem zmian w prawie było jednak tymczasowe ponieważ w I kwartale 2026 r. sejm uchwalił ustawę wprowadzają zmiany w ustawie o Państwowej Inspekcji Pracy. Ustawa została podpisana przez Prezydenta RP oraz promulgowana w Dzienniku Ustaw.

Reklama

Lektura znowelizowanych przepisów skłania do wniosku, że Państwowa Inspekcja Pracy otrzyma silne uprawnienia pozwalające na przekształcanie umów cywilnoprawnych a także kontraktów B2B w stosunek pracy w razie spełnienia określonych przesłanek. Uprawnienia te nie będą jednak aż tak rygorystyczne jak w pierwotnym projekcie.

PRZEKSZTAŁCENIE UMÓW CYWILNOPRAWNYCH (W TYM B2B) W STOSUNEK PRACY

Najdalej idącą zmianą jest przyznanie inspektorom pracy uprawnienia do samodzielnego stwierdzania istnienia stosunku pracy w drodze decyzji administracyjnej. Dotychczas mogli oni jedynie kierować sprawy do sądu pracy lub wspierać pracowników w postępowaniach. Postępowania sądowe wszczynane z inicjatywy inspektorów pracy były jednak niezwykle rzadko, a jeżeli już dochodziło do takiego procesu, to nie zawsze kończył się on po myśli inicjującego postepowanie.

Po zmianach okręgowy inspektor pracy będzie mógł uznać, że dana relacja – nawet formalnie oparta na umowie cywilnoprawnej – w rzeczywistości spełnia przesłanki stosunku pracy określone w Kodeksie pracy. W decyzji tej zostaną wskazane kluczowe elementy zatrudnienia, takie jak rodzaj umowy, miejsce wykonywania pracy, wymiar czasu pracy czy wynagrodzenie.

Co do zasady, stosunek pracy będzie powstawał od dnia wydania decyzji, a nie wstecz (to jest jedna ze zmian w stosunku do pierwotnego projektu, który zakładał możliwość ustalenie stosunku pracy z datą wsteczną).
Przed wydaniem decyzji inspektor będzie mógł wydać polecenie usunięcia naruszeń, czyli zobowiązać strony do dostosowania relacji do przepisów prawa pracy.

SKUTKI DECYZJI DLA PRACODAWCY

Wydanie decyzji przez Państwową Inspekcję Pracy wywołuje daleko idące konsekwencje. Od momentu jej wydania relacja między stronami traktowana jest jak stosunek pracy nie tylko na gruncie prawa pracy, ale również przepisów podatkowych i ubezpieczeniowych.

Datą nawiązania stosunku pracy będzie dzień wydania decyzji. Od tego momentu wywołuje ona pełne skutki prawne właściwe dla stosunku pracy – zarówno na gruncie prawa pracy, jak i przepisów podatkowych, ubezpieczeń społecznych, ubezpieczenia zdrowotnego oraz obowiązkowych wpłat na fundusze publiczne.
Wykonalność decyzji uzależniona jest od dalszego toku postępowania. Jeśli żadna ze stron jej nie zaskarży, staje się wykonalna z dniem następującym po upływie terminu do wniesienia odwołania. W przypadku zaskarżenia – dopiero z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia sądu albo nadania decyzji rygoru natychmiastowej wykonalności.

Jednocześnie ustawodawca wprowadza wyraźną ochronę pracownika – decyzja nie może prowadzić do jego niekorzystnego traktowania, w szczególności nie może stanowić podstawy rozwiązania stosunku pracy przez pracodawcę.

Ustawodawca ograniczył też skutki wsteczne – mogą one wynikać wyłącznie z orzeczenia sądu, a nie samej decyzji inspektora.

OGRANICZENIA W ROZWIĄZANIU STOSUNKU PRACY

Nowe przepisy wprowadzają również mechanizmy ochronne dla osób objętych postępowaniem. Wydanie decyzji o ustaleniu stosunku pracy nie może stanowić podstawy do niekorzystnego traktowania ani rozwiązania współpracy. Co więcej, sąd może zastosować zabezpieczenie polegające na tym, że rozwiązanie umowy będzie możliwe wyłącznie na zasadach właściwych dla stosunku pracy. W praktyce oznacza to, że jeszcze przed ostatecznym rozstrzygnięciem sporu relacja może funkcjonować jak klasyczne zatrudnienie pracownicze.

SZYBSZE POSTĘPOWANIA SĄDOWE

Nowelizacja przewiduje również przyspieszenie postępowań sądowych dotyczących ustalenia stosunku pracy. Wprowadzono m.in. możliwość wydania wyroku wstępnego ograniczonego do samego ustalenia istnienia stosunku pracy, rozpoznawanie spraw na posiedzeniach niejawnych oraz tzw. prekluzję dowodową. W praktyce oznacza to konieczność przedstawienia większości argumentów i dowodów już na początku postępowania oraz krótszy czas oczekiwania na rozstrzygnięcie.

INTERPRETACJE INDYWIDUALNE – NOWE NARZĘDZIE, OGRANICZONA OCHRONA

Nowością jest także możliwość uzyskania interpretacji indywidualnej Głównego Inspektora Pracy. Ma ona charakter wiążący dla organów PIP. Zastosowanie się do interpretacji chroni jednak przed sankcjami w objętym nią zakresie. Należy jednak pamiętać, że jej skuteczność zależy od zgodności rzeczywistego modelu współpracy z opisem przedstawionym we wniosku. W razie rozbieżności inspektor w trakcie kontroli może dokonać własnej oceny stanu faktycznego.

WYMIANA DANYCH POMIĘDZY KAS, ZUS I PIP

Istotnym elementem reformy jest także rozwój współpracy pomiędzy Państwową Inspekcją Pracy, Zakładem Ubezpieczeń Społecznych oraz Krajową Administracją Skarbową. Organy te będą wspólnie analizować dane w celu identyfikacji podmiotów o podwyższonym ryzyku naruszeń. Dodatkowym źródłem informacji staje się Krajowy System e-Faktur (KSeF), który umożliwia analizę relacji gospodarczych między przedsiębiorcami, w tym współpracy z osobami prowadzącymi działalność gospodarczą.

Można sobie wyobrazić sytuację, w której PiP (i ZUS) wytypują do kontroli przedsiębiorcę, który wystawia co miesiąc tylko jedną fakturę na jeden podmiot. Taka relacja gospodarcza – na gruncie znowelizowanych przepisów – może być sygnałem dla inspektorów do sprawdzenia zasad tej współpracy.

WYŻSZE KARY I OKRES PRZEJŚCIOWY

Nowelizacja przewiduje również zaostrzenie sankcji – maksymalne kary za niektóre naruszenia prawa pracy mogą sięgać nawet 90 000 zł. Jednocześnie wprowadzono 12-miesięczny okres przejściowy. Pracodawcy, którzy w tym czasie dobrowolnie dostosują swoje relacje do przepisów prawa pracy, unikną odpowiedzialności za wcześniejsze nieprawidłowości. Nie będzie to jednak miało wpływu na obowiązki regulowania składek czy prawidłowe naliczanie zaliczek na podatek dochodowy.

WĄTPLIWOŚCI

Nowelizacja przepisów nie zmienia definicji stosunku pracy z Kodeksu pracy, która jest ogólna. Stosowanie nowych uprawnień przez inspektorów z PiP może przybierać postać uznaniowości, zwłaszcza jeżeli chodzi o wydawanie poleceń i decyzji przekształcenia stosunku cywilnoprawnego w stosunek pracy. Taka decyzja może być bowiem wydana nawet wbrew woli samych zainteresowanych czyli stron umowy cywilnoprawnej. Ta zmiana może godzić przede wszystkim w studentów. Przy zatrudnienia studenta na umowę zlecenie, student otrzymuje wynagrodzenie netto odpowiadające wartości brutto.

Wątpliwości może budzić również kwestia relacji decyzji ZUS do PiP, gdyż ustawa nie przewiduje przepisów kolizyjnych. Oznacza to, że w tej samej sprawie ZUS i PiP mogą przedstawić odmienną ocenę tego samego stosunku prawnego. Wątpliwość również może budzić kwestia podatku VAT i prawa do pomniejszania podatku należnego o naliczony z faktury wystawianej przez kontrahenta w okresie od wydania decyzji przekształcającej stosunek cywilnoprawny w stosunek pracy do dnia jej uprawomocnienia.

Zmiany wejdą w życie z dniem 8 lipca 2026 r.

WNIOSKI DLA PRACODAWCÓW

Nowe przepisy oznaczają istotną zmianę podejścia do kontroli rynku pracy. Państwowa Inspekcja Pracy zyskuje realne narzędzia do ingerowania w sposób kwalifikowania relacji gospodarczych. Dla pracodawców oznacza to przede wszystkim konieczność dokładnego przeglądu modeli współpracy – zwłaszcza tam, gdzie istnieje ryzyko uznania relacji za stosunek pracy. Kluczowe znaczenie będą miały takie elementy jak stopień podporządkowania, sposób organizacji pracy czy faktyczna autonomia wykonawcy. W praktyce ignorowanie tych zmian może prowadzić nie tylko do sporów prawnych, ale również do istotnych konsekwencji finansowych i organizacyjnych.
Podstawa prawna: ustawa z dnia 11 marca 2026 r. o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2026 poz. 473).

adw. Przemysław Mieczykowski – wspólnik Kancelarii Szczygielscy oraz partner Kancelarii Szczygielski Mieczykowski Dobkowska Adwokaci spółka partnerska. Absolwent prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego. Ukończył studia podyplomowe z informatyki śledczej. Specjalizuje się w prawie karnym i karnoskarbowym.

Jeśli macie pytania z zakresu prawa rodzinnego, przesyłajcie je na nasz adres: redakcja@petronews.pl. Przesłanie pytań jest jednoznaczne z wyrażeniem zgody na ich publikację. Czekamy też na Wasze doświadczenia i uwagi z problematyki prawa rodzinnego.